Nederland

Tijdlijn van de Geschiedenis

Prehistorie

300.000 - 12 jaar v. Chr

De prehistorie van Nederland is een enorm lange periode die we onderverdelen op basis van de materialen die mensen gebruikten voor hun gereedschap. In Nederland is dit extra bijzonder, omdat het landschap in die tijd drastisch veranderde: van een ijzige toendra tot een uitgestrekt moerasbos.

Ijzertijd

800 - 12 jaar voor Chr.

• Vroege Ijzertijd | 800 - 500 v. Chr.
• Midden Ijzertijd | 500 - 250 v. Chr.
• Late Ijzertijd | 250 - 12 v. Chr.

Romeinse Tijd

55 jaar voor Chr. - 450 na Chr.

De Expansie & Consolidatie

57 v.Chr. – 69 n.Chr.

• 57 – 51 v.Chr. | Julius Caesar verovert Gallië en bereikt de zuidelijke Nederlanden. Hij voert bloedige campagnes tegen stammen als de Eburonen (onder leiding van Ambiorix) en de Menapiërs.
• 12 v.Chr. | Drusus (stiefzoon van keizer Augustus) arriveert. Hij bouwt grote legerplaatsen in Nijmegen (Noviomagus) en vlootbases om de Germanen in het noorden te onderwerpen.
• 9 n.Chr. | De Varusslag in het Teutoburgerwoud (Duitsland). De Romeinen verliezen drie legioenen. Ze besluiten dat de Rijn de definitieve noordgrens wordt in plaats van de Elbe.
• 47 n.Chr. | Keizer Claudius geeft bevel de uitbreiding te stoppen. De Limes wordt officieel de grens; een keten van forten (castella) en wachttorens langs de Rijn wordt aangelegd.

De Grote Crisis

69 – 70 n.Chr.

• 69 n.Chr. | De Bataafse Opstand. De Bataven, die tot dan toe trouwe bondgenoten en elite-soldaten van de Romeinen waren, komen in opstand onder leiding van Julius Civilis.
• 70 n.Chr. | Na aanvankelijke successen (zoals het platbranden van de legerplaats op de Hunerberg in Nijmegen) herstellen de Romeinen de orde met een enorme troepenmacht. De Bataven blijven bondgenoten, maar de controle wordt strenger.

De Bloeitijd: De Pax Romana

70 – 250 n.Chr.

• 100 – 120 n.Chr. | De forten worden van steen herbouwd. Er ontstaat een bloeiende economie rond de legioenskampen.
• 121 – 122 n.Chr. | Keizer Hadrianus bezoekt de Lage Landen. Hij geeft Voorburg (Forum Hadriani) marktrechten en stadsrechten.
• 150 n.Chr. | De handel bloeit. Romeinse wegen verbinden steden, en luxe goederen (wijn, olijfolie, glaswerk) verspreiden zich door de regio. In Zuid-Limburg ontstaan grote landbouwbedrijven (Villae Rusticae).

Verval en de Grote Volksverhuizing

250 – 450 n.Chr.

• ca. 270 n.Chr. | Inval van de Franken. Veel steden en forten worden verwoest of verlaten. De grens is niet langer veilig.
• 306 – 337 n.Chr. | Keizer Constantijn de Grote herstelt tijdelijk de orde. Hij bouwt nieuwe, zwaarbewapende forten in het achterland, zoals in Maastricht.
• 406 n.Chr. | De Rijn-grens stort definitief in. Een strenge winter laat de rivier bevriezen, waardoor grote groepen Germanen massaal oversteken naar het zuiden.
• ca. 450 n.Chr. | De laatste Romeinse bestuurders en legioenen verlaten de regio. De Franken nemen de macht over en leggen de basis voor het vroege Frankische Rijk.

Middeleeuwen

450 - 1500

De Middeleeuwen in Nederland (ca. 450 – 1500) vormen de overgang van de Romeinse puinhopen naar de rijke Bourgondische staat. Het is de tijd van ridders, kastelen, de opkomst van steden en de enorme macht van de kerk.

De Late Middeleeuwen

1300 - 1500

• Vroege Ijzertijd | 800 - 500 v. Chr.

De Vroege Middeleeuwen

450 - 1000

• 450 – 750 | De Franken (in het zuiden) en de Friezen (in het noorden en westen) strijden om de macht. De Rijn is vaak de grens.
• 690 – 754 | De kerstening van de Nederlanden. Zendelingen zoals Willibrord en Bonifatius trekken rond om het christendom te verspreiden. Bonifatius wordt in 754 bij Dokkum gedood.
• 768 – 814 | Karel de Grote. De Nederlanden maken deel uit van zijn enorme Frankische Rijk. Hij voert een centraal bestuur in via het leenstelsel (feodaliteit).
• 800 – 1000 | De Vikingen. Noormannen vallen regelmatig de kustgebieden aan en plunderen belangrijke handelsplaatsen zoals Dorestad (bij het huidige Wijk bij Duurstede).

De Volle Middeleeuwen

1000 - 1300

• ca. 1000 – 1200 | De grote ontginningen. Moerassen worden drooggelegd en bossen gekapt voor landbouw. De bevolking groeit snel.
• 1050 – 1300 | De opkomst van lokale heren. De macht van de keizer verzwakt en lokale graven (zoals de Graven van Holland) en hertogen worden steeds machtiger.
• 1217 | De Vijfde Kruistocht. Veel ridders uit de Nederlanden, waaronder de graaf van Holland, trekken naar het Heilige Land.
• 1275 | Amsterdam krijgt voor het eerst tolvrijheid, een belangrijk beginpunt voor de groei van de stad.
• 1296 | De moord op Floris V. De "der keerlen god" (god van de boeren) wordt vermoord door edelen omdat hij te populair was bij het gewone volk.

De Late Middeleeuwen

1300 - 1500

• 1347 – 1351 | De Zwarte Dood. De pestepidemie trekt door Europa en doodt een groot deel van de bevolking, wat leidt tot sociale onrust en economische veranderingen.
• 1350 | Begin van de Hoekse en Kabeljauwse twisten (zoals we eerder bespraken: de langdurige burgeroorlog in Holland).
• 1421 | De Sint-Elisabethsvloed. Een enorme stormvloed vernietigt grote delen van Holland en Zeeland; de Biesbosch ontstaat.
• 1428 | Filips de Goede grijpt de macht (Zoen van Delft). De Nederlanden komen onder Bourgondisch gezag.
• 1477 | De dood van Karel de Stoute en het Groot Privilege. De overgang naar de Habsburgse tijd begint.

De Bourgondische Tijd

1384 - 1482

De Bourgondische tijd (1384 – 1482) is een van de meest cruciale periodes voor de vorming van Nederland. In deze eeuw werden de losse, vaak ruziënde gewesten voor het eerst samengebracht onder één centraal bestuur. Het was de tijd van ridders, maar ook van de opkomst van rijke steden en de Vlaamse Primitieven.

De Grondlegging

1384 - 1419

• 1384 | Filips de Stoute hertog van Bourgondië, erft het graafschap Vlaanderen. Hiermee begint de invloed van de Bourgondiërs in de Lage Landen.
• 1390 – 1405 | Filips de Stoute breidt zijn macht uit door slimme huwelijkspolitiek en aankopen (zoals de hertogdommen Limburg en Brabant).
• 1405 – 1419 | Jan zonder Vrees volgt zijn vader op. Hij richt zich vooral op de machtsstrijd in Frankrijk, maar versterkt de positie van het Bourgondische huis in de Nederlanden.

De eenwording onder Filips de Goede

1419 - 1467

• 1428 | De Zoen van Delft. Na een lange strijd (de Hoekse en Kabeljauwse twisten) moet Jacoba van Beieren haar macht overdragen aan Filips de Goede. Hij wordt graaf van Holland en Zeeland.
• 1430 | Oprichting van de Orde van het Gulden Vlies. Dit was een elite-ridderorde om de trouw van de adel aan de hertog te verzekeren.
• 1433 | Filips de Goede lijft officieel het graafschap Holland en Zeeland in bij zijn rijk.
• 1464 | De allereerste vergadering van de Staten-Generaal in Brugge. De hertog brengt vertegenwoordigers van alle gewesten samen om te praten over belastingen en bestuur. Dit is het prille begin van Nederland als politieke eenheid.

De Hoogmoed en de Val

1467 - 1482

• 1467 – 1477 | Karel de Stoute. Hij wil van zijn rijk een onafhankelijk koninkrijk maken tussen Frankrijk en Duitsland. Hij voert constant oorlog en voert een streng, gecentraliseerd bestuur in (zoals de Rekenkamer in Mechelen).
• 1477 | Slag bij Nancy. Karel de Stoute sneuvelt op het slagveld. Omdat hij geen mannelijke opvolger heeft, dreigt het rijk uiteen te vallen.
• 1477 | Het Groot Privilege. Zijn dochter, Maria van Bourgondië, wordt gedwongen door de steden om oude rechten en vrijheden terug te geven in ruil voor hun steun tegen Frankrijk.
• 1477 | Maria trouwt met Maximiliaan van Oostenrijk (Habsburg). Hiermee komt er een einde aan het zuiver Bourgondische huis en gaan de Nederlanden over in handen van de Habsburgers.
• 1482 | Maria van Bourgondië sterft na een val van haar paard tijdens een valkenjacht. Dit markeert het definitieve einde van de Bourgondische dynastie.

Hoekse en Kabeljauwse twisten

1350 - 1490

De Hoekse en Kabeljauwse twisten (ca. 1350 – 1490) vormen een van de langste en meest complexe burgeroorlogen uit de Nederlandse geschiedenis. Het was een bittere strijd die begon als een ruzie binnen de adel, maar uitgroeide tot een maatschappelijk conflict dat ruim 140 jaar duurde.

Het onstaan

1345 – 1358

• 1345 | Graaf Willem IV sneuvelt bij de Slag bij Warns (tegen de Friezen). Hij heeft geen kinderen. Zijn zus Margaretha van Beieren volgt hem op.
• 1349 | Er ontstaat ruzie tussen Margaretha en haar zoon, Willem V, over wie de feitelijke macht heeft in Holland en Zeeland.
• 1350 | Twee verbonden worden gesloten. De aanhangers van Willem V noemen zich de Kabeljauwen (steden en vooruitstrevende adel). De medestanders van Margaretha noemen zich de Hoeken (conservatieve adel).
• 1351 | Slag bij Zwartewaal. De vloot van de Kabeljauwen verslaat de Hoeken. Margaretha vlucht naar Engeland.
• 1354 | Margaretha en Willem sluiten vrede, maar Margaretha sterft kort daarna. Willem V wordt de onbetwiste graaf.

De strijd om de macht

1358 – 1417

• 1358 | Willem V wordt krankzinnig verklaard. Zijn broer, Aalbrecht van Beieren, neemt het bewind over. Hij probeert boven de partijen te staan, maar kiest vaak de kant van de Kabeljauwen.
• 1392 | De moord op Aleid van Poelgeest, de minares van Aalbrecht. Zij was Kabeljauws gezind. De moord wordt gepleegd door Hoekse edelen, wat leidt tot een bloedige wraakcampagne door Aalbrecht.
• 1404 – 1417 | Willem VI volgt zijn vader op. Hij steunt juist de Hoeken, wat opnieuw voor grote onrust zorgt in de Kabeljauwse steden.

De tijd van Jacoba van Beieren

1417 - 1433

• 1417 | Willem VI sterft. Zijn dochter Jacoba van Beieren (Hoeks) volgt hem op, maar haar oom, Jan van Beieren (Kabeljauws), betwist haar recht op de troon.
• 1425 | Jacoba ontsnapt uit gevangenschap in Gent en begint een militaire campagne vanuit Gouda om haar landen terug te winnen.
• 1428 | De Zoen van Delft. Jacoba is militair en financieel uitgeput. Ze sluit vrede met haar neef, de Bourgondische hertog Filips de Goede. Hij wordt 'erfgenaam' en feitelijk bestuurder.
• 1433 | Jacoba doet definitief afstand van al haar titels. De Bourgondiërs hebben nu officieel de macht in Holland.

Het naspel en de finale

1433 - 1490

• 1477 | Na de dood van Karel de Stoute laait het conflict weer op. De steden eisen hun privileges terug (Groot Privilege).
• 1481 – 1483 | De Eerste Utrechtse Burgeroorlog. Een lokale tak van de twisten tussen de bisschop en de stad Utrecht.
• 1488 – 1490 | De Jonker Fransenoorlog. De allerlaatste grote Hoekse opstand onder leiding van Frans van Brederode. Hij verovert Rotterdam en voert van daaruit een guerrillastrijd.
• 1490 | Frans van Brederode wordt verslagen en sterft in gevangenschap. De Habsburgse (Bourgondische) macht is nu absoluut. De twisten zijn officieel voorbij.

De Habsburgse periode

1482 - 1581

De Habsburgse periode (1482 – 1581) is de tijd waarin de Nederlanden deel werden van een wereldrijk "waar de zon nooit onderging". Het is een tijdperk van uitersten: enorme economische bloei en de opkomst van de Renaissance, maar ook religieuze spanningen die uiteindelijk leidden tot de geboorte van de onafhankelijke Nederlandse staat.

De Vroege Habsburgers

1482 - 1515

• 1482 | Maximiliaan van Oostenrijk wordt regent voor zijn minderjarige zoon, Filips de Schone. Hij heeft veel moeite om de opstandige Vlaamse en Hollandse steden in bedwang te houden.
• 1494 | Filips de Schone wordt officieel landheer. Hij voert een gematigd beleid en probeert de vrede met Frankrijk en Engeland te bewaren om de handel te bevorderen.
• 1500 | Geboorte van Karel V in Gent. Hij zal de belangrijkste figuur van deze eeuw worden.
• 1506 | Filips de Schone sterft plotseling. Zijn zus, Margaretha van Oostenrijk, wordt landvoogdes van de Nederlanden en voert een bekwaam beheer vanuit Mechelen.

Het Wereldrijk van Karel V

1515 - 1555

• 1515 | Karel V wordt meerderjarig en neemt de macht over in de Nederlanden.
• 1519 | Karel wordt gekozen tot Keizer van het Heilige Roomse Rijk. Hij regeert nu over Spanje, grote delen van Italië, Oostenrijk, de Nederlanden en de koloniën in Amerika.
• 1520 | De ideeën van Maarten Luther (de Reformatie) bereiken de Nederlanden. Karel V, een streng katholiek, voert de 'bloedplakkaten' in om het protestantisme te onderdrukken.
• 1543 | Karel verovert Gelre. Hiermee zijn de Zeventien Provinciën voor het eerst in de geschiedenis onder één heer verenigd.
• 1549 | De Pragmatieke Sanctie. Karel bepaalt dat de Nederlanden voortaan als één onverdeeld geheel moeten overgaan op zijn erfgenamen.

De Tijd van Filips II & De Opstand

1555 - 1581

• 1555 | Troonsafstand van Karel V in Brussel. Hij wordt opgevolgd door zijn zoon Filips II. Filips spreekt geen Nederlands of Frans en vertrekt al snel naar Spanje, wat voor vervreemding zorgt.
• 1566 | Het Smeekschrift der Edelden. De Nederlandse adel vraagt om verzachting van de geloofsvervolging. Later dat jaar volgt de Beeldenstorm, waarbij protestanten katholieke kerken plunderen.
• 1567 | Filips II stuurt de Hertog van Alva (de 'IJzeren Hertog') met een leger naar de Nederlanden om de orde te herstellen. Hij richt de Bloedraad op.
• 1568 | Begin van de Tachtigjarige Oorlog. Willem van Oranje leidt de opstand tegen het Spaanse/Habsburgse gezag.
• 1576 | Pacificatie van Gent. De zuidelijke en noordelijke gewesten verenigen zich tijdelijk tegen de Spaanse terreur.
• 1581 | Plakkaat van Verlatinghe. De noordelijke gewesten zweren Filips II officieel af als hun landheer. Hiermee komt er in de praktijk een einde aan de Habsburgse periode in het noorden; de Republiek der Zeven Verenigde Nederlanden is in de maak.

De Gouden Eeuw

1350 - 1490

De Hoekse en Kabeljauwse twisten (ca. 1350 – 1490) vormen een van de langste en meest complexe burgeroorlogen uit de Nederlandse geschiedenis. Het was een bittere strijd die begon als een ruzie binnen de adel, maar uitgroeide tot een maatschappelijk conflict dat ruim 140 jaar duurde.

Titel

Jaartal

• 1384 | Tekst